پايين‌تر از موضحه نيز بر عهدهء عاقله است يا نه ، اختلاف است . مشهور قول دوم است . « 16 » ديهء انواع شجاج عبارت است از : حارصه ، يك شتر بنا بر قول مشهور ؛ داميه ، دوشتر ؛ متلاحمه ، سه شتر ؛ سِمحاق ، چهار شتر ؛ موضحه ، پنج شتر ؛ هاشمه ، ده شتر ؛ منقّله ، پانزده شتر و مأمومه ، يك سوم ديهء كامل . « 17 » ذكر شتر براى بيان نسبت خاصى از ديهء نفس است و گرنه خصوصيتى ندارد ؛ بنابر اين ، مراد از يك شتر يك صدم ديهء كامل است . در ديهء دامغه - در فرض زنده ماندن مجروح - اختلاف است كه آيا همانند ديهء مأمومه ( يك سوم ديهء نفس ) است « 18 » يا جانى علاوه بر آن مابه التفاوت خسارت وارد شده ( ارش ) را بايد بپردازد ؟ « 19 » در جرح ( جراحتهاى غير سر و صورت ) اگر جراحت ، مشابه زخمهاى سر و صورت باشد و عضو مجروح ديهء معيّنى نداشته باشد ، بنابر مشهور ارش ثابت است ؛ امّا اگر ديه داشته باشد ، نسبت آن با ديهء عضو محاسبه و ديهء جراحت به ميزان همان نسبت از جراحت مشابه شجاج مقرّر مىگردد ؛ به عنوان مثال ، ديهء جراحت حارصه در دست - با توجّه به اينكه ديهء از كار افتادن يك دست نصف ديهء كامل ( پانصد دينار ) است - نصف ديهء حارصه سر و صورت ( نصف شتر يا پنج دينار ) تعيين مىگردد . « 20 » ديهء جائفه ، يك سوم ديهء كامل است . « 21 » اگر آلت نوك تيزِ فرورفته در بدن از طرف ديگر خارج شود آيا اين جراحت ، دو جائفه به شمار مىرود و در نتيجه دو ديه دارد يا يك جائفه و يك ديه ؟ اختلاف است . « 22 » در جراحتها همچون ديگر جنايتهاى پايين‌تر از قتل ، ديهء مرد و زن يكسان است ، مگر آنكه معادل يك سوم ديهء كامل مرد يا بيشتر از آن باشد كه در اين صورت ديهء زن نصف ديهء مرد خواهد بود . « 23 » برخى قدما گفته‌اند : نصف بودن ديهء زن نسبت به مرد تنها در فرض افزون بودن ديهء او بر يك سوم است ( نه در فرض معادل يك سوم بودن آن ) ؛ « 24 » ليكن مشهور ، قول اوّل است .

--> ( 16 ) 43 / 425 - 426 . ( 17 ) 320 - 336 . ( 18 ) كتاب السرائر 3 / 407 ؛ الجامع للشرائع / 600 . ( 19 ) تحرير الاحكام 5 / 615 ؛ الروضة البهية 10 / 274 ؛ جواهر الكلام 43 / 336 . ( 20 ) الروضة البهية 10 / 280 - 281 ؛ جواهر الكلام 43 / 350 ؛ تحرير الوسيلة 2 / 596 . ( 21 ) جواهر الكلام 43 / 338 - 339 . ( 22 ) 343 - 344 . ( 23 ) الروضة البهية 10 / 41 ؛ رياض المسائل 14 / 60 ؛ جواهر الكلام 43 / 352 - 353 . ( 24 ) احكام النساء / 52 ؛ النهاية / 748 .